Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
www.adwentysci.waw.pl

Trójca w historii Kościoła adwentystycznego

FELIETON | 21/09/2009 | jk

W ciągu ostatnich dziesięciu lat w Kościele Adwentystów Dnia Siódmego rozkrzewiły się poglądy o charakterze antytrynitarnym, na co złożyły się cztery czynniki:

• Dostęp do informacji za pośrednictwem Internetu.

• Antytrynitaryzmu nadal trzyma się kilka innych adwentystycznych ugrupowań wyrosłych z ruchu millerowskiego, m.in. Kościół Boży Dnia Siódmego, Ogólnoświatowy Kościół Boży (pogląd już zaniechany), Kościół Boży w Jezusie Chrystusie (tzw. Adwentyści Nadchodzącego Wieku) czy Świadkowie Jehowy (powstali z łona Kościoła Chrześcijan Adwentystów). Warto zauważyć, że Kościół Chrześcijan Adwentystów, podobnie jak Adwentyści Dnia Siódmego, z czasem przyjął stanowisko trynitarne.

• Niektórzy sądzą, jakoby nauka o Trójcy miała rodowód rzymskokatolicki, dlatego musi być błędna. Wielu nie zdaje sobie sprawy, że ujęcie Trójcy w Kościele powszechnym różni się od adwentystycznego, biblijnego. Katolicy na przykład wierzą pod wpływem greckiej filozofii w wieczne zrodzenie Syna oraz niewzruszoność Boga.

• Chyba najistotniejszą przyczyną jest to, że od kilkudziesięciu lat część adwentystów dnia siódmego myśli o swoistym neorestoracjonizmie w postaci powrotu do wiary pionierów.

Niektórzy nie akceptują dynamiki teologii adwentystów dnia siódmego. Historycznie rzecz ujmując, nasze nauki dojrzewały wokół pierwotnego, charakterystycznego jądra, jakim było trójanielskie poselstwo i pokrewne mu idee. Nieduża, acz znacząca i rozrastająca się grupa adwentystów „historycznych”, opowiada się obecnie za powrotem do stanowiska antytrynitarnego.

Adwentyści świętujący sabat stoją od zawsze teologicznie i doktrynalnie na gruncie Pisma Świętego. Odrzucają statyczne kredo i zawsze starają się studiować Biblię, znać ją i kierować się jej zaleceniami, mając ją za źródło prawd wiary i przewodnik po życiu praktycznym. Nie powinno więc zaskakiwać, że adwentystyczna doktryna z czasem się rozwinęła, nadbudowując na tym, czego dostudiowano się w Słowie Bożym we wcześniejszym i późniejszym okresie.

Gdy pod koniec lat 40 XIX wieku pojawili się adwentyści obchodzący sabat, wnieśli różne chrześcijańskie prawdy, umiejscawiając je w kontekście spełnionego proroctwa i postępującego odkrywania biblijnych nauk. Garść wywiedzionych z Pisma Świętego poglądów wyjaśniała, co się wydarzyło w 1844 roku i dlaczego Jezus nie przyszedł.

Skupiano się zwłaszcza na takich zagadnieniach, jak świątynia w niebie, służba Jezusa w miejscu najświętszym w czasach ostatecznych oraz sabat jako Boża pieczęć. W miarę upływu czasu adwentystyczne rozumienie teologicznych kwestii nadal ewoluowało. Dość wspomnieć sabat i dziesięcinę. Pierwsi adwentyści za sprawą Josepha Batesa wysnuli początkowo wniosek, że sabat powinien się zaczynać i kończyć o 6 wieczorem.

Dopiero w roku 1855, prawie dziesięć lat po tym, jak położono nacisk na ważność przykazania o sabacie, J.N. Andrews przedstawił zagadnienie od strony biblijno-historycznej, przekonując wierzących do uznania właściwych ram czasowych Dnia Pańskiego – od jednego zachodu słońca do drugiego. Dziesięcinę zaczęto oddawać w 1859 roku jako regularne darowizny, które miały niewiele (jeśli w ogóle cokolwiek) wspólnego z biblijną nauką o dziesięciu procentach.

Praktykowany do dziś model składania dziesięciny adwentyści dnia siódmego przyjęli dopiero w latach siedemdziesiątych, po gruntownym zrewidowaniu zagadnienia. Podobny proces widać w adwentystycznym rozumieniu natury Boga i Trójcy.

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie w zarysie przebiegu rozwoju poglądu na Trójcę w dziejach Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego – od jego początków po dzisiejsze czasy.

Okres do roku 1890 – niepodzielne rządy antytrynitaryzmu

W literaturze Kościoła adwentystycznego niemal do XX wieku raczej jednomyślnie wypowiadano się przeciw odwiecznej boskości Jezusa i osobowości Ducha Świętego. Wcześniej niektórzy nawet wyrażali przekonanie, jakoby Chrystus został stworzony. Jest rzeczą niezwykle istotną, aby zrozumieć, że adwentyści nie zapatrywali się na wszystko jednakowo. Teologiczne napięcie w łonie adwentyzmu istniało już w ruchu millerowskim, co unaocznia przykład dwóch jego czołowych aktywistów: Williama Millera i Joshui V. Himesa.

Miller, jako baptysta, wyznawał poglądy trynitarne. Pisał: „Wierzę w jednego, żywego, prawdziwego Boga i w trzy osoby boskie […]. Trzy osoby stanowiące Trójjedynego Boga pozostają ze sobą w łączności”(1). Himes, bliski współpracownik Williama Millera, pochodził z Kościoła Christian Connexion, którego odłam na północnym-wschodzie Stanów Zjednoczonych „odrzucał naukę trynitarną jako niebiblijną”(2). Warto zauważyć, że adwentyści millerowscy koncentrowali się na rychłym przyjściu Jezusa, nie widząc potrzeby spierania się o Trójcę.

Do wspólnoty Christian Connexion należeli także Joseph Bates i James White, dwaj główni założyciele Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, negujący naukę o Trójcy. Pierwszy z nich wyraził się kiedyś w taki oto sposób: „Jeżeli idzie o trójcę, doszedłem do wniosku, że nie mogę dać wiary, jakoby Pan Jezus Chrystus, Syn Niebiańskiego Ojca, był również Bogiem Wszechmogącym”(3). Drugi skreślił następujące słowa: „Można tu wymienić Trójcę, która usuwa osobowość Boga i jego Syna Jezusa Chrystusa”(4). Obydwu zależało na zachowaniu odrębności osób Ojca i Syna, a obawy te wynikały częściowo z silnego wpływu spirytuałów ze wspólnoty Bridegroom Adventists, jaki zaznaczył się w latach 1845-46. Podobny problem zaistniał znów na progu XX wieku, kiedy to panteista J.H. Kellogg osobowości Bogu odmówił(5).

Chociaż James White odrzucał doktrynę trynitarną, wierzył w trzy wielkie Potęgi Niebieskie, o czym świadczy jego pierwszy śpiewnik(6). Sprzeciwiał się koncepcji Trójcy, ale wierzył w równość Chrystusa i Ojca. W roku 1877 spod jego pióra wyszło następujące stwierdzenie: „Już wystarczająco zła jest niewytłumaczalna trójca, która czyni Boga trzema w jednym i jednym w trzech, gorszy jest jednak skrajny unitarianizm stawiający Chrystus niżej od Ojca”(7).

Nie wszyscy podzielali jego opinię na temat równorzędności Ojca i Syna. W latach 60 XIX wieku Uriah Smith, wieloletni redaktor czasopisma Review and Herald, wierzył, że Jezus to „pierwsza stworzona istota”(8). W 1881 roku zmienił zdanie, uznając go za „zrodzonego”, a nie stworzonego(9).

Do adwentystów, którzy wypowiadali się przeciwko Trójcy, negowali odwieczną boskość Chrystusa albo też podzielali oba poglądy naraz, należeli m.in.: J.B. Frisbie, J.N. Loughborough, R.F. Cottrell, J.N. Andrews, D.M. Canright, J.H. Waggoner i C.W. Stone(10). W.A. Spicer któregoś razu powiedział A.W. Spaldingowi, że ojciec po przystaniu do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego (wcześniej baptysta dnia siódmego) „tak się zgorszył panującą w Battle Creek antytrynitarną atmosferą, że przestał głosić kazania” (11).

W pismach rozmaitych pionierów częstokroć pojawiają się konkretne obawy: jedni nie uznawali Trójcy, gdyż widzieli w tym tradycjonalistycznym chrześcijańskim poglądzie pogański tryteizm, inni argumentowali, że umniejsza ona osobowość Chrystusa i Ojca poprzez zatarcie różnicy między nimi. Niemniej pomimo fałszywości wczesnoadwentystycznych zapatrywań na Trójcę i bóstwo Jezusa widać szczere wysiłki przeciwstawienia się faktycznym błędom.

Mniej więcej do roku 1890 adwentyści osiągnęli stosunkowo jednorodne stanowisko, upatrując w Jezusie zrodzonego, mającego początek Boskiego Syna Niebiańskiego Ojca. Tak samo jak Ojca, tak też i Syna miano za Boskiego Stworzyciela. O naturze Ducha Świętego dyskutowano niewiele, choć uważano go przeważnie nie za osobę, lecz za pochodzący od Ojca lub Syna wszechobecny wpływ.

Lata 1890-1900 – trynitaryzm w powijakach

W latach 90 dwóch czołowych myślicieli wyrażających przeciwstawne zdania na temat głośnej wówczas w Kościele kwestii, czy w Liście do Galacjan jest mowa o sprawiedliwości przez wiarę czy przez prawo, jednakowo wierzyło w zaczerpniętą od Ojca boskość Jezusa. E.J. Waggoner napisał w książce z 1890 roku Christ and His Righteousness (Chrystus i jego sprawiedliwość) następujące słowa: „Był taki czas, kiedy Chrystus wyszedł, wyłonił się z Boga […] ale moment ten gubi się tak w pomroce dziejów, że dla skończonego umysłu człowieka nie ma tu właściwie mowy o początku”(12).

W roku 1898 Uriah Smith napisał w dziele Looking Unto Jesus (Spoglądając na Jezusa): „Jedynie Bóg nie ma początku. W najwcześniejszej epoce, kiedy mógł nastąpić początek – a był to okres tak odległy w czasie, że ograniczony umysł ludzki praktycznie postrzega go jako wieczność – pojawiło się Słowo”(13).

Po słynnej sesji Generalnej Konferencji, która odbyła się w Minneapolis w 1888 roku, położono nowy nacisk na Jezusa i plan zbawienia, co doprowadziło do zastanowienia się nad jego boskością i jej znaczeniem w odkupieniu ludzkości. Jedną z pierwszych osób, które podsunęły myśl o wiecznej preegzystencji Chrystusa, był A.T. Jones (nie licząc Ellen White). Podkreślał on wagę tekstu z Listu do Kolosan 2, 9, mówiącego, że w Chrystusie mieszkała „cieleśnie cała pełnia boskości”, a także określił Jezusa mianem „wiecznego Słowa”(14) . Chociaż unikał słowa Trójca, w roku 1899 napisał: „Bóg jest jeden. Jezus Chrystus jest jeden. Duch Święty jest jeden. Tych trzech stanowi jedność – nie ma między nimi niezgodności ani dysharmonii”15.

Ellen White odegrała rolę proroka, potwierdzając odwieczne bóstwo Jezusa i trójosobowość Boga. Już w 1878 roku nazwała Jezusa „wiecznym Synem Bożym”(16). W Życiu Jezusa czytamy: „[Chrystus] ogłosił siebie Samoistnym” oraz „W Chrystusie jest życie – pierwotne, znikąd nie zapożyczone ani nie zaczerpnięte”(17). Ducha Świętego określiła jako „trzecią osobę Bóstwa”(18). Spełniła ważną funkcję, nastając na Kościół, aby zbliżył się ku biblijnemu trynitarnemu stanowisku, ale ten jeszcze przez wiele lat po wydaniu drukiem Życia Jezusa na ogół stronił i od tych, i od innych jej wypowiedzi. Mimo że w swoich publikacjach nigdy się terminem Trójca nie posługiwała, ideę Trójcy można w nich wielokrotnie dostrzec.

M.L. Andreasen podał w wątpliwość jej autorstwo niektórych fragmentów Życia Jezusa oraz innych książek, ale spędziwszy w 1909 roku trzy miesiące w domu Ellen White w Kalifornii, przekonał się o absolutnej nieprzypadkowości wyrażeń, których użyła w publikacjach(19).

Lata 1900-1931 – burzliwy okres przejściowy

Podczas pierwszych trzech dziesięcioleci XX wieku Kościół był podzielony co do stanowiska w kwestii bóstwa Chrystusa. W dalszym ciągu unikano w druku słowa Trójca. W.W. Prescott i A.T. Jones, redaktorzy pisma Advent Review and Sabbath Herald, byli czołowymi postaciami popierającymi ideę pełnej, odwiecznej boskości Jezusa.

Wprawdzie w latach 90 XIX wieku Prescott nie przyjął tego poglądu tak szybko jak Jones, to jednak z nastaniem nowego wieku, jako redaktor wspomnianego periodyku, publikował liczne artykuły na temat osobowości i odwiecznej natury Ojca, Syna i Ducha Świętego(20); wierzył przy tym, że Jezusowi życie dał Bóg Ojciec. Podczas Konferencji Biblijnej w 1919 roku przedstawił na sympozjum Osoba Chrystusa osiem wykładów, wyrażających jego stanowisko. Ostrożna dyskusja podczas sympozjum pokazała, że opinie w tej sprawie nie są jednakowe(21).

W początkach XX wieku adwentystom i fundamentalistycznym protestantom przyszło zmierzyć się z wkraczającą coraz bardziej w chrześcijaństwo wyższą krytyką i „nowym modernizmem”. Jako że liberalizm odrzucał bóstwo Jezusa i jego narodzenie z dziewicy, w kościelnych czasopismach zaczęło się ukazywać więcej artykułów broniących biblijnego stanowiska.

Niezależnie od indywidualnych różnic co do szczegółów adwentystyczni kaznodzieje utworzyli wspólny front przeciwko liberalnym poglądom. Ci, którzy zanegowali odwieczne istnienie Chrystusa, nie chcieli oczywiście dyskutować o jego początku i osłabiać w ten sposób argumentacji w walce z wyższą krytyką. Ba! tolerowano nawet artykuły o Trójcy(22). Efekt był taki, że wzrosła liczba wierzących przeświadczonych o pełnej boskości Syna Bożego.

Lata 1931-1957 – na scenę wkracza trynitaryzm

F.M. Wilcox, doradzając w sprawie wyznania wiary w 1931 roku i udzielając się na łamach periodyku Review and Herald (23), odegrał kluczową rolę w stworzeniu warunków do ostatecznego zwrotu ku ogólnie przyjętemu obecnie adwentystycznemu poglądowi na Trójcę.

Przez pierwszych dwadzieścia lat XX stulecia starannie unikano doktrynalnych podsumowań, po części właśnie z racji sporu o Trójcę. Według L.E. Frooma, Wilcoksa „szanowały wszystkie stronnnictwa za rozsądek, prawość oraz lojalność względem adwentowej wiary (i względem Ducha Proroctwa). Jako redaktor Review and Herald, dokonał tego, czego zapewne nie mógł dokonać żaden człowiek dla osiągnięcia zgodności w przyjęciu tej prawdy wiary”(24) . Kredo jednak oficjalnie przegłosowano dopiero na sesji Generalnej Konferencji w roku 1946(25) .

W latach 40 stale poszerzające się grono członków Kościoła wierzyło w odwieczne, samoistne bóstwo Chrystusa i w osobowość Ducha Świętego, choć byli też i tacy, którzy i biernie, i czynnie nie przystawali na zmianę. Należała do nich głównie garstka starszych kaznodziejów i nauczycieli biblijnych, takich jak J.S. Washburn, S.L. Longacre czy W.R. French. W 1944 roku ukazało się poprawione wydanie książki Uriah Smitha Daniel and Revelation (Księga Daniela i Apokalipsa), pozbawione odautorskich komentarzy na temat udzielonej boskości Chrystusa (26).

W roku 1957 zakotwiczeniem dla doktryny trynitarnej stała się w adwentyzmie książka Questions on Doctrine (Pytania o doktrynę). Praktycznie nie pojawiły się krytyczne głosy co do jej klarownego ujęcia Trójcy, chociaż wywołała ona spór na innych obszarach teologii(27). Jednoznaczne stanowisko w sprawie Trójcy panujące obecnie w Kościele Adwentystów Dnia Siódmego zostało poddane rewizji i przegłosowane na sesji Generalnej Konferencji w roku 1980.

Proces zaaprobowania Trójcy trwał od 1900 do 1950 roku. Największy wpływ na zmianę miały następujące czynniki: 1) wielokrotnie publikowane studia biblijne podejmujące trynitarną problematykę, 2) wyraźne stwierdzenia w pismach Ellen White, 3) adwentystyczna reakcja na ataki współczesnego liberalizmu skierowane przeciw bóstwu Jezusa i jego dziewiczym narodzinom oraz 4) sformułowanie przez F.M. Wilcoksa adwentystycznego kredo i jego redakcyjne artykuły ukazujące się na łamach Review and Herald.

Z historii rozwoju doktryny trynitarnej w łonie Kościoła adwentystycznego można wyciągnąć kilka lekcji. Po pierwsze, musimy uznać, że przekształcenia w adwentystycznej teologii dokonywały się zazwyczaj na zasadzie postępu i korekty dotychczasowych błędów (co można prześledzić na przykładzie nauki o Trójcy), Duch Święty bowiem prowadzi w sposób dynamiczny.

Inne koncepcje doktrynalne przeobrażały się podobnie. Rozwój ten nigdy nie zakładał zastąpienia dotychczasowego paradygmatu na zaprzeczający wyraźnemu biblijnemu nauczaniu o służbie Jezusa w niebiańskiej świątyni i proroczemu fundamentowi, na którym wspiera się Kościół. Po drugie, rozwój nauki trynitarnej pokazuje, że zmiana doktrynalna wymaga czasami odejścia bieżącego pokolenia. Adwentystom dnia siódmego uznanie nauki o Trójcy za normatywną zajęło przeszło pół wieku.

Po trzecie, niepozostawiające żadnych wątpliwości wypowiedzi Ellen White powstrzymały spory, budząc zaufanie do zwrotu ku obecnemu stanowisku. Wreszcie, adwentystyczna teologia absolutnie zależy od Pisma Świętego, ono zaś mówi nam, że „droga sprawiedliwych jest jak blask zorzy porannej, która coraz jaśniej świeci aż do białego rana”(28).

W Liście do Hebrajczyków 2, 1 czytamy: „Dlatego musimy tym baczniejszą uwagę zwracać na to, co słyszeliśmy [...]”. Koniec końców to Biblia doprowadziła adwentystów dnia siódmego do zajęcia obecnego stanowiska na temat Trójjedynego Boga, czyli Trójcy.


© Dr Merlin D. Burt / Ministry Magazine 2/2009
Tłum. Paweł Kamiński dla www.adwentysci.waw.pl

[Autor sprawuje funkcję dyrektora Centrum Badań Adwentystycznych przy Uniwersytecie im. Johna Andrewsa w Barrien Springs w stanie Michigan (USA)].


PRZYPISY:

(1). Sylvester Bliss, Memoirs of William Miller (Boston: Joshua V. Himes, 1853), 77, 78.

(2). Joshua V. Himes, “Christian Connexion,” in Encyclopedia of Religious Knowledge, ed. J. Newton Brown (Brattleboro, VT: Brattleboro Typographic, 1838), 363.

(3). Joseph Bates, Autobiography of Elder Joseph Bates (Battle Creek, MI: Steam Press, 1868), 205.

(4). James White,”Preach the Word,” Advent Review and Sabbath Herald, December 11, 1855, 85.

(5). Zob. J. H. Kellogg, The Living Temple (Battle Creek, MI: Good Health, 1903), 26–36, 396–398, 450–460, 484–486.

(6). Arthur L. White to Hedy Jemison, July 2, 1969; James White, comp., Hymns for God’s Peculiar People (Oswego, NY: Richard Oliphant, 1849), 47.

(7). James White, Advent Review and Sabbath Herald, November 29, 1877, 72.

(8). Uriah Smith, Thoughts, Critical and Practical on the Book of Revelation (Battle Creek, MI: Steam Press, 1865), 59.

(9). Smith, Thoughts, 1881, 74.

(10). J. B. Frisbie, “The Seventh Day Sabbath Not Abolished,” Advent Review and Sabbath Herald, March 7, 1854, 50; J. N. Loughborough, “Questions for Brother Loughborough,” Advent Review Sabbath and Herald, November 5, 1861, 184; R. F. Cottrell, “The Trinity,” Advent Review and Sabbath Herald, July 6, 1869, 10, 11; J. N. Andrews, “Melchisedec,” Advent Review and Sabbath Herald, September 7, 1869, 84; D. M. Canright, “The Personality of God,”Advent Review and Sabbath Herald, August 29, 1878, 73, 74; September 5, 1878, 81, 82; September 12, 1878, 89, 90; September 19, 1878, 97; J. H. Waggoner, The Atonement (Oakland, CA: Pacific Press, 1884), 164–179; C. W. Stone, The Captain of our Salvation (Battle Creak, MI: n.p., 1886), 15–20.

(11). A. W. Spalding to H. C. Lacey, June 2, 1947.

(12). E. J. Waggoner, Christ and His Righteousness (Oakland, CA: Pacific Press, 1890), 21, 22.

(13). Uriah Smith, Looking Unto Jesus (Battle Creek, MI: Review and Herald, 1898), 10.

(14). A. T. Jones,“The Third Angel’s Message Number 20,” General Conference Bulletin, February 27, 1895, 378; ibid., “The Third Angel’s Message Number 17,” General Conference Bulletin, February 25, 1895, 332.

(15). A. T. Jones, editorial, Advent Review and Sabbath Herald, January 10, 1899, 24.

(16). Ellen G. White, Advent Review and Sabbath Herald, August 8, 1878, 49.

(17). Ellen G. White, Życie Jezusa, Warszawa, Chrześcijański Instytut Wydawniczy “Znaki Czasu” 2000, s. 338 i 379 (tekst poprawiony za oryginałem).

(18). Ibid., 483.

(19). M. L. Andreasen, “Testimony of M. L. Andreasen,” Ellen G. White Estate Document File 961, October 15, 1953.

(20). W. W. Prescott, Review and Herald, April 4, 1896, 232; General Conference Committee Minutes for February 15, 1902, cited in Gilbert Valentine, William Warren Prescott (PhD dissertation, Andrews University, 1982), 351; W. W. Prescott, “Studies in the Gospel Message,” Advent Review and Sabbath Herald, September 2, 1902, 4; ibid., “Our Place as Sons,”Advent Review and Sabbath Herald, September 23, 1902, 6; ibid., “The Eternal Purpose,” Advent Review and Sabbath Herald, December 23, 1902, 4; ibid., “Our Personal Saviour Jesus Christ,” Sabbath School Lesson Quarterly, first quarter, 1921, 2, 9, 20; ibid., The Doctrine of Christ (Washington, DC: Review and Herald, 1920), 3, 20, 21.

(21). Donald E. Mansell, “How the 1919 Bible Conference Transcript Was Found,” Unpublished Paper, Ellen G. White Estate Document File, July 6, 1975.

(22). Stemple White, Canadian Watchman, September 1923, 18; C. P. Bollman, Advent Review and Sabbath Herald, March 15, 1923, 4; Lyle C. Shepard, Canadian Watchman, September 1927, 12.

(23). F. M. Wilcox, “Christ as Creator and Redeemer,” Advent Review and Sabbath Herald, March 23, 1944, 2; ibid., Advent Review and Sabbath Herald, January 3, 1945, 5, 6.

(24). L. E. Froom, Movement of Destiny (Washington, DC: Review and Herald, 1971), 413, 415.

(25). Robert Olson and Bert Haloviak, “Who Decides What Adventists Believe: A Chronological Survey of Sources, 1844-1977,” Unpublished paper, Ellen G. White Estate Document File 326, February 24, 1977.

(26). Uriah Smith, Daniel and the Revelation (Nashville: Southern Publishing, 1941), 400; ibid., The Prophecies of Daniel and the Revelation (Nashville: Southern Publishing, 1944), 391.

(27). Questions on Doctrine (Washington, DC: Review and Herald, 1957), 30, 31, 36.

(28). Proverbs 4:18, KJV.

- Czytaj zasady wiary Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego (Bóstwo) TRÓJCA





Dodaj swój komentarz...


MEDIA







REKLAMA




REKLAMA




ADRA DLA DZIECI




(c) 2006-2009 Adventist Warsaw Media Group - Niniejszy serwis jest niedochodową i wolontaryjną działalnością członków zboru Warszawa-Centrum.